Akcje

Leon Janowski

Z Ludzie Morza


Leon Janowski
Zmarły3 grudnia 1983
Zawód, stopieńbosman rez., specjalność pokładowa (torpedysta); po wojnie pilot trasowy
PracaPolska Marynarka Wojenna (1934–1946); Polska Misja Morska w Gibraltarze (kutry „służby specjalnej”); po wojnie pilotaż w Szczecinie lub Świnoujściu; polska delegacja w Międzynarodowej Komisji Kontroli i Nadzoru (Wietnam, Korea)
StatkiORP Burza (1934–1936); ORP Podhalanin (1937); ORP Grom (1937); ORP Błyskawica (1937–1941 i 1944–1946); kutry patrolowe w Gibraltarze (1941/1942–1942); ORP Ślązak (1942–1944)
Wykształcenieszkolenie torpedowe na ORP Bałtyk; kurs podoficerski na ORP Podhalanin (1937)
OdznaczeniaKrzyż Walecznych; brązowy Krzyż Zasługi z Mieczami; medal morski z trzema okuciami (wg charakterystyki Zbigniewa Węglarza)
Materiały przekazałMaria Janowska, żona (pamiętnik, zdjęcia, negatywy, sylwester 1983); Marek Koszur (wykaz zaokrętowania)

Leon Janowski (zm. 3 grudnia 1983) był podoficerem Polskiej Marynarki Wojennej, torpedystą i bosmanem. Służył w marynarce od 1934 do 1946 roku, m.in. na ORP Burza, ORP Błyskawica i ORP Ślązak, a w latach 1941/1942–1942 w tajnej „służbie specjalnej” na kutrach w Gibraltarze. Prowadził prywatny dziennik z lat 1939–1941, który po jego śmierci odnaleziono w skrytce w jego szczecińskim mieszkaniu.

Życiorys

Przed wojną (1934–1939)

Wstąpił do Marynarki Wojennej w 1934 roku. Na okręcie-bazie ORP Bałtyk przeszedł szkolenie torpedowe. Lubił żeglarstwo i wioślarstwo; w Poznaniu budował kajaki. Według artykułu w 1936 roku zamustrował na ORP Burza do obsługi aparatu torpedowego. Wykaz zaokrętowania podaje służbę na Burzy już od 5 lutego 1934 roku (tak w źródle; do sprawdzenia). W 1937 roku przeszedł kurs podoficerski na ORP Podhalanin, a potem służył na ORP Grom.

W sierpniu 1937 roku, jako starszy marynarz służby nadterminowej, wyjechał do Anglii po odbiór budowanej Błyskawicy. Skierował go por. Czerwiński, który znał go z Burzy, a zapotrzebowanie zaakceptował kmdr Steyer. W połowie sierpnia popłynął statkiem s/s „Lublin” z Gdyni do Hull, a dalej pojechał do stoczni w Cowes. Nadzorował tam prace angielskich robotników. 2 października 1937 roku wrócił do kraju. Według wykazu od 1937 do 1939 roku służył na Błyskawicy.

Wrzesień 1939

30 sierpnia 1939 roku pełnił na Błyskawicy służbę podoficera wachtowego. Zapisał w dzienniku sygnał „Mak” o 13.45 i wyjście zespołu Błyskawica, Grom, Burza w stronę Anglii. Według listu Witolda Poraya Wojciechowskiego wyjście nastąpiło o 14.15. Zespół ten wyszedł w ramach planu „Peking” (kontekst, spoza wspomnień). 1 września zespół wszedł do Firth of Forth. W dzienniku Janowski opisał m.in. atak na niemiecki okręt podwodny 7 września, konwój z Liverpoolu do Gibraltaru i powrót do Plymouth 26 września. Witold Poray Wojciechowski, oficer broni podwodnej Błyskawicy, napisał w 1984 roku, że Janowski należał do jego sekcji torpedystów.

Błyskawica w latach 1939–1941

Jesienią 1939 roku okręt przeszedł przebudowę z powodu nadwagi, a potem działał z bazy Harwich. 21 listopada 1939 roku torpeda zrzucona z samolotu minęła rufę o „dwa metry” (według Jerzego Kosiarza 20 m). W grudniu 1939 roku Janowski był w Londynie na przepustce i odwiedził Ognisko Polskie.

W kwietniu i maju 1940 roku Błyskawica walczyła pod Narwikiem. Janowski opisał w dzienniku ostrzał 2 maja, wiadomość o zatonięciu Gromu 4 maja i całodzienny nalot 6 maja. Pod koniec maja 1940 roku okręt brał udział w ewakuacji z Dunkierki. W czasie ataku samolotu Janowski był na stanowisku przy drugim aparacie torpedowym. Po remoncie w Cowes okręt patrolował u wybrzeży Francji i eskortował konwoje. W czerwcu 1940 roku Janowski był na 14-dniowym urlopie w Londynie.

Wykaz zaokrętowania kończy jego służbę na Błyskawicy na 31.IV.1941 (data nieistniejąca; tak w dokumencie). Posłowie artykułu mówi o służbie „do 1941 roku”, a własne notatki Janowskiego o służbie „do maja 1942” (tak w źródle; do sprawdzenia).

Gibraltar: służba specjalna na kutrach

Według wykazu od 1 maja 1941 do 15 grudnia 1942 (?) pełnił „Służbę Specjalną na kutrach patrolowych” w Gibraltarze jako dowódca kutra patrolowego. Według jego notatek trafił tam w maju 1942 roku z grupą marynarzy, którą dowodził por. Buchowski, a on sam był zastępcą dowódcy (tak w źródle; do sprawdzenia). Wymienia kutry „Dogfisch” i „Seawolf”. Kuter grupa dostała w październiku 1942 roku.

W grudniu 1942 roku rejs pod Casablankę nie udał się z powodu sztormu. W styczniu (rok domyślnie 1943) przywieźli 56 uciekinierów, których nazwisk nie znał. W kolejnym rejsie kuter zatrzymał hiszpański patrolowiec. Załogę przewieziono do Tangeru i przez 19 dni internowano w obozie. Pod koniec lutego wrócili statkiem pasażerskim. Janowski wspomina też rejsy do Oranu i pod Antibes. Po inspekcji kpt. Mariana Kadulskiego zdecydowanie sprzeciwił się pływaniu bez bandery i munduru i wyjechał do Anglii.

ORP Ślązak (1942–1944)

Według wykazu od 15 grudnia 1942 do 31 października 1944 roku był bosmanem pokładowym na ORP Ślązak. Według notatek trafił tam po urlopie, a okręt patrolował w kanale La Manche i eskortował konwoje. 6 czerwca 1944 roku brał udział w inwazji w Normandii. Zapisał, że załoga uchroniła Ślązaka przed zatonięciem i schwytała „pierwszą żywą torpedę” u ujścia Sekwany.

Błyskawica (1944–1946)

Według wykazu od 1 listopada 1944 do 30 czerwca 1946 roku był na ORP Błyskawica gospodarzem działu pokładowego. W notatkach pisze, że przeniósł się na Błyskawicę w grudniu 1944 roku, a nagłówek tekstu podaje funkcję „kierownik działu broni podwodnej” od 1 stycznia 1945 do 30 maja 1946 (tak w źródle; do sprawdzenia). Opisuje też ręczne odpisy dokumentów tajnych, przesyłane do attaché morskiego Jerzego Kłosowskiego w Londynie.

W czerwcu 1946 roku okręt odwołano z Norwegii. W Rosyth polską załogę zdjęto z okrętu i wysłano do obozu w Okehampton. Tam powstało zdjęcie Janowskiego z Karolem Wiznerem. Według notatek przebywał tam do grudnia 1946 roku.

Po wojnie

Po powrocie do Polski osiadł w Szczecinie lub w Świnoujściu (źródło nie rozstrzyga) i był pilotem trasowym. Był członkiem polskiej delegacji w Międzynarodowej Komisji Kontroli i Nadzoru w Wietnamie, a potem w Korei (lata nie podane). Mieszkał przy Wałach Chrobrego w Szczecinie. Koledzy wspominali go jako wysportowanego, koleżeńskiego i opiekuńczego. Przez długi czas miał przezwisko „mamuśka”. Wykaz zaokrętowania z Kapitanatu Portu w Szczecinie podaje stopień „bosman rez.”. Zmarł 3 grudnia 1983 roku.

Przebieg służby

Na podstawie: Wykaz zaokrętowania, maszynopis, Kapitanat Portu w Szczecinie, zbiory Marka Koszura (dalej: Wykaz). Daty przepisane wiernie z dokumentu.

Okręt Od Do Funkcja Źródło
ORP Bałtyk b.d. b.d. szkolenie torpedowe „Pamiętnik marynarza”, cz. 1
ORP Burza 5.II.1934 15.XII.1934 marynarz Wykaz
ORP Burza 10.III.1935 5.XII.1935 starszy marynarz Wykaz
ORP Burza 15.II.1936 29.XI.1936 starszy marynarz Wykaz
ORP Podhalanin 1.II.1937 15.VIII.1937 kurs podoficerski Wykaz
ORP Grom 20.VI.1937 15.VIII.1937 starszy marynarz Wykaz (okres nakłada się z Podhalaninem; tak w dokumencie)
ORP Błyskawica 1.IX.1937 20.XII.1937 starszy marynarz Wykaz
ORP Błyskawica 1.II.1938 30.XI.1938 mat gospodarczy (?) Wykaz
ORP Błyskawica 1.II.1939 28.VIII.1939 kutra pomocn. (?) Wykaz
ORP Błyskawica (w Anglii) 28.VIII.1939 31.IV.1941 (tak w dokumencie) sternik motorówki pomocniczej Wykaz
Gibraltar, Służba Specjalna na kutrach patrolowych 1.V.1941 15.XII.1942 (?) dowódca kutra patrolowego Wykaz; notatki Janowskiego: od maja 1942, zastępca dowódcy
ORP Ślązak 15.XII.1942 31.X.1944 bosman pokładowy Wykaz
ORP Błyskawica 1.XI.1944 30.VI.1946 gospodarz działu pokładowego Wykaz; notatki: od XII 1944, kierownik działu broni podwodnej

Razem według dokumentu: 11 lat 1 miesiąc 24 dni zaokrętowania. Niektóre sumy miesięcy w dokumencie nie zgadzają się z datami.

Wspomnienia i pamiątki

  • Pamiętnik (diariusz): czerwony brulion z datami 1939, 1940, 1941 i kilkanaście luźnych kartek, a także książeczka wojskowa, wypis z przebiegu służby, adresy i sentencje. Ukryty we wnęce nad drzwiami pokoju Janowskiego, zasłoniętej płytą kartonową. Odnaleziony w sylwestra 1983 roku w mieszkaniu przy Wałach Chrobrego w Szczecinie. Do mieszkania zaprowadził Marka Koszura Jerzy Bakuła, szef szczecińskiego WOPR i kolega Janowskiego. Maria Janowska przekazała zeszyt oraz pudełko zdjęć i negatywów, mówiąc: „To jest cały mój majątek…”.
  • Zdjęcia: m.in. z doku w Gdyni-Oksywiu (maj 1939), z Okehampton (1946, z Karolem Wiznerem). Większość zdjęć nie ma opisów.
  • Wykaz zaokrętowania: maszynopis powojenny z Kapitanatu Portu w Szczecinie, bez daty, zbiory Marka Koszura.
  • Korespondencja Marka Koszura z oficerami i świadkami (1984–1985): Witold Poray Wojciechowski, Wojciech Franecki (?), Marian Kadulski, Zbigniew Węglarz, Jan Lewicki, Bogdan Wielowiejski, Romuald Nałęcz-Tymiński.
  • Pamiętnik opublikowano w kwartalniku MORZE i w trzech częściach na koszur.net (2024).

Powiązania

  • Kazimierz Bay: w części 1 Marek Koszur pisze, że spędził kilka poranków w Szczecinie u Baya, szefa artylerii ORP Dragon. Bay powiedział mu, że wszystko spisał, „ale spalił”. W części 3 Bay pojawia się we fragmencie reportażu.
  • Tadeusz Piktel: Marek Koszur pokazał mu pięć zdjęć i wymienił nazwisko Janowskiego. Piktel odpowiedział m.in.: „Nas nie ma”. Ze źródeł nie wynika, czy się znali.

Może go znasz?

  • Kiedy i gdzie urodził się Leon Janowski? Skąd pochodził? Czy był związany z Poznaniem?
  • Gdzie zmarł 3 grudnia 1983 roku i gdzie jest pochowany?
  • Kiedy wrócił do Polski i jakim statkiem?
  • Gdzie pracował jako pilot: w Szczecinie czy w Świnoujściu? W jakich latach?
  • W jakich latach był w Komisji Kontroli i Nadzoru w Wietnamie i Korei?
  • Kim są osoby na zdjęciach bez opisów? Czy ktoś rozpozna kolegów z kutrów gibraltarskich?
  • Czy żyją krewni Leona i Marii Janowskich?

Źródła