Leon Janowski
Z Ludzie Morza
| Leon Janowski | |
|---|---|
| Zmarły | 3 grudnia 1983 |
| Zawód, stopień | bosman rez., specjalność pokładowa (torpedysta); po wojnie pilot trasowy |
| Praca | Polska Marynarka Wojenna (1934–1946); Polska Misja Morska w Gibraltarze (kutry „służby specjalnej”); po wojnie pilotaż w Szczecinie lub Świnoujściu; polska delegacja w Międzynarodowej Komisji Kontroli i Nadzoru (Wietnam, Korea) |
| Statki | ORP Burza (1934–1936); ORP Podhalanin (1937); ORP Grom (1937); ORP Błyskawica (1937–1941 i 1944–1946); kutry patrolowe w Gibraltarze (1941/1942–1942); ORP Ślązak (1942–1944) |
| Wykształcenie | szkolenie torpedowe na ORP Bałtyk; kurs podoficerski na ORP Podhalanin (1937) |
| Odznaczenia | Krzyż Walecznych; brązowy Krzyż Zasługi z Mieczami; medal morski z trzema okuciami (wg charakterystyki Zbigniewa Węglarza) |
| Materiały przekazał | Maria Janowska, żona (pamiętnik, zdjęcia, negatywy, sylwester 1983); Marek Koszur (wykaz zaokrętowania) |
Leon Janowski (zm. 3 grudnia 1983) był podoficerem Polskiej Marynarki Wojennej, torpedystą i bosmanem. Służył w marynarce od 1934 do 1946 roku, m.in. na ORP Burza, ORP Błyskawica i ORP Ślązak, a w latach 1941/1942–1942 w tajnej „służbie specjalnej” na kutrach w Gibraltarze. Prowadził prywatny dziennik z lat 1939–1941, który po jego śmierci odnaleziono w skrytce w jego szczecińskim mieszkaniu.
Życiorys
Przed wojną (1934–1939)
Wstąpił do Marynarki Wojennej w 1934 roku. Na okręcie-bazie ORP Bałtyk przeszedł szkolenie torpedowe. Lubił żeglarstwo i wioślarstwo; w Poznaniu budował kajaki. Według artykułu w 1936 roku zamustrował na ORP Burza do obsługi aparatu torpedowego. Wykaz zaokrętowania podaje służbę na Burzy już od 5 lutego 1934 roku (tak w źródle; do sprawdzenia). W 1937 roku przeszedł kurs podoficerski na ORP Podhalanin, a potem służył na ORP Grom.
W sierpniu 1937 roku, jako starszy marynarz służby nadterminowej, wyjechał do Anglii po odbiór budowanej Błyskawicy. Skierował go por. Czerwiński, który znał go z Burzy, a zapotrzebowanie zaakceptował kmdr Steyer. W połowie sierpnia popłynął statkiem s/s „Lublin” z Gdyni do Hull, a dalej pojechał do stoczni w Cowes. Nadzorował tam prace angielskich robotników. 2 października 1937 roku wrócił do kraju. Według wykazu od 1937 do 1939 roku służył na Błyskawicy.
Wrzesień 1939
30 sierpnia 1939 roku pełnił na Błyskawicy służbę podoficera wachtowego. Zapisał w dzienniku sygnał „Mak” o 13.45 i wyjście zespołu Błyskawica, Grom, Burza w stronę Anglii. Według listu Witolda Poraya Wojciechowskiego wyjście nastąpiło o 14.15. Zespół ten wyszedł w ramach planu „Peking” (kontekst, spoza wspomnień). 1 września zespół wszedł do Firth of Forth. W dzienniku Janowski opisał m.in. atak na niemiecki okręt podwodny 7 września, konwój z Liverpoolu do Gibraltaru i powrót do Plymouth 26 września. Witold Poray Wojciechowski, oficer broni podwodnej Błyskawicy, napisał w 1984 roku, że Janowski należał do jego sekcji torpedystów.
Błyskawica w latach 1939–1941
Jesienią 1939 roku okręt przeszedł przebudowę z powodu nadwagi, a potem działał z bazy Harwich. 21 listopada 1939 roku torpeda zrzucona z samolotu minęła rufę o „dwa metry” (według Jerzego Kosiarza 20 m). W grudniu 1939 roku Janowski był w Londynie na przepustce i odwiedził Ognisko Polskie.
W kwietniu i maju 1940 roku Błyskawica walczyła pod Narwikiem. Janowski opisał w dzienniku ostrzał 2 maja, wiadomość o zatonięciu Gromu 4 maja i całodzienny nalot 6 maja. Pod koniec maja 1940 roku okręt brał udział w ewakuacji z Dunkierki. W czasie ataku samolotu Janowski był na stanowisku przy drugim aparacie torpedowym. Po remoncie w Cowes okręt patrolował u wybrzeży Francji i eskortował konwoje. W czerwcu 1940 roku Janowski był na 14-dniowym urlopie w Londynie.
Wykaz zaokrętowania kończy jego służbę na Błyskawicy na 31.IV.1941 (data nieistniejąca; tak w dokumencie). Posłowie artykułu mówi o służbie „do 1941 roku”, a własne notatki Janowskiego o służbie „do maja 1942” (tak w źródle; do sprawdzenia).
Gibraltar: służba specjalna na kutrach
Według wykazu od 1 maja 1941 do 15 grudnia 1942 (?) pełnił „Służbę Specjalną na kutrach patrolowych” w Gibraltarze jako dowódca kutra patrolowego. Według jego notatek trafił tam w maju 1942 roku z grupą marynarzy, którą dowodził por. Buchowski, a on sam był zastępcą dowódcy (tak w źródle; do sprawdzenia). Wymienia kutry „Dogfisch” i „Seawolf”. Kuter grupa dostała w październiku 1942 roku.
W grudniu 1942 roku rejs pod Casablankę nie udał się z powodu sztormu. W styczniu (rok domyślnie 1943) przywieźli 56 uciekinierów, których nazwisk nie znał. W kolejnym rejsie kuter zatrzymał hiszpański patrolowiec. Załogę przewieziono do Tangeru i przez 19 dni internowano w obozie. Pod koniec lutego wrócili statkiem pasażerskim. Janowski wspomina też rejsy do Oranu i pod Antibes. Po inspekcji kpt. Mariana Kadulskiego zdecydowanie sprzeciwił się pływaniu bez bandery i munduru i wyjechał do Anglii.
ORP Ślązak (1942–1944)
Według wykazu od 15 grudnia 1942 do 31 października 1944 roku był bosmanem pokładowym na ORP Ślązak. Według notatek trafił tam po urlopie, a okręt patrolował w kanale La Manche i eskortował konwoje. 6 czerwca 1944 roku brał udział w inwazji w Normandii. Zapisał, że załoga uchroniła Ślązaka przed zatonięciem i schwytała „pierwszą żywą torpedę” u ujścia Sekwany.
Błyskawica (1944–1946)
Według wykazu od 1 listopada 1944 do 30 czerwca 1946 roku był na ORP Błyskawica gospodarzem działu pokładowego. W notatkach pisze, że przeniósł się na Błyskawicę w grudniu 1944 roku, a nagłówek tekstu podaje funkcję „kierownik działu broni podwodnej” od 1 stycznia 1945 do 30 maja 1946 (tak w źródle; do sprawdzenia). Opisuje też ręczne odpisy dokumentów tajnych, przesyłane do attaché morskiego Jerzego Kłosowskiego w Londynie.
W czerwcu 1946 roku okręt odwołano z Norwegii. W Rosyth polską załogę zdjęto z okrętu i wysłano do obozu w Okehampton. Tam powstało zdjęcie Janowskiego z Karolem Wiznerem. Według notatek przebywał tam do grudnia 1946 roku.
Po wojnie
Po powrocie do Polski osiadł w Szczecinie lub w Świnoujściu (źródło nie rozstrzyga) i był pilotem trasowym. Był członkiem polskiej delegacji w Międzynarodowej Komisji Kontroli i Nadzoru w Wietnamie, a potem w Korei (lata nie podane). Mieszkał przy Wałach Chrobrego w Szczecinie. Koledzy wspominali go jako wysportowanego, koleżeńskiego i opiekuńczego. Przez długi czas miał przezwisko „mamuśka”. Wykaz zaokrętowania z Kapitanatu Portu w Szczecinie podaje stopień „bosman rez.”. Zmarł 3 grudnia 1983 roku.
Przebieg służby
Na podstawie: Wykaz zaokrętowania, maszynopis, Kapitanat Portu w Szczecinie, zbiory Marka Koszura (dalej: Wykaz). Daty przepisane wiernie z dokumentu.
| Okręt | Od | Do | Funkcja | Źródło |
|---|---|---|---|---|
| ORP Bałtyk | b.d. | b.d. | szkolenie torpedowe | „Pamiętnik marynarza”, cz. 1 |
| ORP Burza | 5.II.1934 | 15.XII.1934 | marynarz | Wykaz |
| ORP Burza | 10.III.1935 | 5.XII.1935 | starszy marynarz | Wykaz |
| ORP Burza | 15.II.1936 | 29.XI.1936 | starszy marynarz | Wykaz |
| ORP Podhalanin | 1.II.1937 | 15.VIII.1937 | kurs podoficerski | Wykaz |
| ORP Grom | 20.VI.1937 | 15.VIII.1937 | starszy marynarz | Wykaz (okres nakłada się z Podhalaninem; tak w dokumencie) |
| ORP Błyskawica | 1.IX.1937 | 20.XII.1937 | starszy marynarz | Wykaz |
| ORP Błyskawica | 1.II.1938 | 30.XI.1938 | mat gospodarczy (?) | Wykaz |
| ORP Błyskawica | 1.II.1939 | 28.VIII.1939 | kutra pomocn. (?) | Wykaz |
| ORP Błyskawica (w Anglii) | 28.VIII.1939 | 31.IV.1941 (tak w dokumencie) | sternik motorówki pomocniczej | Wykaz |
| Gibraltar, Służba Specjalna na kutrach patrolowych | 1.V.1941 | 15.XII.1942 (?) | dowódca kutra patrolowego | Wykaz; notatki Janowskiego: od maja 1942, zastępca dowódcy |
| ORP Ślązak | 15.XII.1942 | 31.X.1944 | bosman pokładowy | Wykaz |
| ORP Błyskawica | 1.XI.1944 | 30.VI.1946 | gospodarz działu pokładowego | Wykaz; notatki: od XII 1944, kierownik działu broni podwodnej |
Razem według dokumentu: 11 lat 1 miesiąc 24 dni zaokrętowania. Niektóre sumy miesięcy w dokumencie nie zgadzają się z datami.
Wspomnienia i pamiątki
- Pamiętnik (diariusz): czerwony brulion z datami 1939, 1940, 1941 i kilkanaście luźnych kartek, a także książeczka wojskowa, wypis z przebiegu służby, adresy i sentencje. Ukryty we wnęce nad drzwiami pokoju Janowskiego, zasłoniętej płytą kartonową. Odnaleziony w sylwestra 1983 roku w mieszkaniu przy Wałach Chrobrego w Szczecinie. Do mieszkania zaprowadził Marka Koszura Jerzy Bakuła, szef szczecińskiego WOPR i kolega Janowskiego. Maria Janowska przekazała zeszyt oraz pudełko zdjęć i negatywów, mówiąc: „To jest cały mój majątek…”.
- Zdjęcia: m.in. z doku w Gdyni-Oksywiu (maj 1939), z Okehampton (1946, z Karolem Wiznerem). Większość zdjęć nie ma opisów.
- Wykaz zaokrętowania: maszynopis powojenny z Kapitanatu Portu w Szczecinie, bez daty, zbiory Marka Koszura.
- Korespondencja Marka Koszura z oficerami i świadkami (1984–1985): Witold Poray Wojciechowski, Wojciech Franecki (?), Marian Kadulski, Zbigniew Węglarz, Jan Lewicki, Bogdan Wielowiejski, Romuald Nałęcz-Tymiński.
- Pamiętnik opublikowano w kwartalniku MORZE i w trzech częściach na koszur.net (2024).
Powiązania
- Kazimierz Bay: w części 1 Marek Koszur pisze, że spędził kilka poranków w Szczecinie u Baya, szefa artylerii ORP Dragon. Bay powiedział mu, że wszystko spisał, „ale spalił”. W części 3 Bay pojawia się we fragmencie reportażu.
- Tadeusz Piktel: Marek Koszur pokazał mu pięć zdjęć i wymienił nazwisko Janowskiego. Piktel odpowiedział m.in.: „Nas nie ma”. Ze źródeł nie wynika, czy się znali.
Może go znasz?
- Kiedy i gdzie urodził się Leon Janowski? Skąd pochodził? Czy był związany z Poznaniem?
- Gdzie zmarł 3 grudnia 1983 roku i gdzie jest pochowany?
- Kiedy wrócił do Polski i jakim statkiem?
- Gdzie pracował jako pilot: w Szczecinie czy w Świnoujściu? W jakich latach?
- W jakich latach był w Komisji Kontroli i Nadzoru w Wietnamie i Korei?
- Kim są osoby na zdjęciach bez opisów? Czy ktoś rozpozna kolegów z kutrów gibraltarskich?
- Czy żyją krewni Leona i Marii Janowskich?
Źródła
- Marek Koszur, „Pamiętnik marynarza – cz. 1”, koszur.net, 19 kwietnia 2024.
- Marek Koszur, „Pamiętnik marynarza – cz. 2”, koszur.net, 20 lipca 2024.
- Marek Koszur, „Pamiętnik marynarza – cz. 3 (ostatnia)”, koszur.net, 18 października 2024.
- Wykaz zaokrętowania, maszynopis, Kapitanat Portu w Szczecinie, zbiory Marka Koszura.
- Marek Koszur, „Tchórzem nie wracaj – cz. 1”, koszur.net, 11 stycznia 2025 (wzmianka o cyklu o Janowskim).
